Yaz...
Yaz işleri...
Okullar tatile girmiş, karneler alınmış. Sokakların boyu ilk sıcakların altında yavaş yavaş uzamaya başlamış. Hayatın iki zıt kavisi gibi duran küçük çocuklarla ihtiyarların buluşma vaktidir gelen. Tüm güz ve kış boyunca, insanları yaşlarına ve çalışma alanlarına göre intizamlı cetvellerle ayıran toplumsal iş bölümünün kendini yavaşlatıp, sivilleştirdiği ve insanlar arasındaki mekanik işlerliğin kısmen de olsa aşıldığı günlerdir yaz günleri... Yıl boyu yaşlı ve emekli erkeklere mekân olan cami, tatil günlerinde kollarını yeni ve genç müdavimlerine açacaktır. Şadırvan gölgeliklerinde, çardak altlarında, tabutların son yolculuğuna çıkmadan önce konuldukları musalla taşlarının tepelerinde, kabir taşlarının arasında bir kelebeğin peşinde, davetkâr tespih askılıklarının başında, ağaç rahlelerin üzerinde bir çocuk baskını gibidir camilerde yaz...

Yaz, "Kur'an kursu"dur.
Yaz, Mızraklı İlmihal gibi açar yapraklarını çocuklara.
İlk dersin, kadim ezberi gibi durur sualler ve cevaplar:
1. Rabbin kim? Allah
2. Dinin ne? İslam
3. Kitabın ne? Kuran-ı Kerim
4. Nebin kim? Hz. Muhammet (s.)
5. Kimin ümmetisin? Sevgili Peygamberimizin
6. Kimin kulusun? Cenabı Allah'ın
7. Kimin zürriyetindensin? Hz. Âdem'in
8. Kimin milletindensin? Hz. İbrahim'in...

Bu çocuk ezberiyle kurulur bizde ruhun mekânı, bu çocuk ezberinin içinden bakar hayata ve amele bizim gözlerimiz. Bizim gözlerimiz, hayatın Müslümanca yaşanacak bir sanat olduğunu, ilk tezgâh olarak bu çocuk ezberinin içinden inşa eder... Dolayısıyla "Canat'ın Sanatta Millî Duruşu" dediğimiz şeyinin, ruhu kadar anatomisi de bizim dilimizde: İslam'dır.

Kimliğini ta çocukken; "Kimin kulusun, kimin zürriyetindensin ve kimin milletindensin" terkibiyle kurmuş bir kişinin, "millî duruş" derken ırkçılığı ya da kavmiyetçiliği değil, tüm tarihî müktesebatıyla birlikte İbrahimî duruşu ve İslami oluşu işaret ettiğinden hareketle Hasan Nail Canat sanatını konuşmaya başlamak, Canat'a dair sanat algısını keşfetmek için önemli bir giriştir, diye düşünüyorum.

Onun yazılı edebiyata, hassaten çocuk ve gençlik edebiyatına armağan ettiği eserlerini, İslam milletinin mensubu bir sanatkârın kalem işçiliği olarak okuduysam ve bunu, onun çok sevdiği ve ömrünü verdiği çocuklar dünyasından başlattıysam, bundandır... O, karı ve kışı anlatırken bile, kalbi yaz günlerinin başlangıcında atan mütecessis bakışlarıyla bir çocuktur. Safiyeti ve iyiliği koşturan bir çocuk...

İkinci izlenimimse, Canat sanatının "yerli duruşu"yla ilgilidir. Ondaki yerlilik emaresi, elbette konum itibarıyla coğrafyayı ve coğrafyanın katmanlar üstü intikal ettirdiği medeniyet algısını işaret ettiği kadar, içe kapalı bir statükoyu takip eden bir coğrafyacılığın eşliğinde yürümez. Anadolu'ya ve mahsusen İstanbul'a yaptığı vurguların yanı sıra, anlatı envanteri, Afganistan'dan Kırım'a kadar genişleyen, Filistin ve Bosna'ya uğrayan, günümüz İslam toplumlarının kanayan kalbi, atan nabzı ile paralel dokunmuş bir örgüye benzer.

Mesela; Kırımlı Murat Destanı'nın giriş cümlesi şöyledir; "Kırım'ın kaderi bu; güneş her akşam hüzünle terk eder Kırım'ı. Her sabah acı bir günün üstüne doğar"... Bu cümleden Kırım'ı çıkartıp yerine herhangi kanayan başka bir İslam başkentini veya kasabasını da pekâlâ koyabilirsiniz. Sanki bir tragedyanın girişi kadar kehanetler barındıran bu giriş cümlesi, aslında Canat'taki millet kavramını çözümleyebilmek için de iyi bir ölçüttür. O, İstanbul ve hassaten Üsküdar hatta belki Salacak, yine muhtemelen Salacak'taki rıhtımın denize dökülmüş kayalarının üzerinden Kırım'ı gören bir kalple yazmaya başladığında rasat edecektir sanatındaki "millî duruşunu"... Tarzındaki ve hayata bakış açısındaki yerlilik, zamansal bir vakumla İstanbul'u Kırım'a bağlayacaktır.

Keza Nur Dağı'ndaki Çocuk adlı eserinde Afganistan'ın karlı dağlarının başında yaralı bir çocuğun hikâyesinden ziyade yaralı bir bilinçtir konuşan. Canat'ın neredeyse tüm kitaplarında geçen kaybolmuşluk hicranı, yolunu yitirmiş ve ailesinden kopmuş çocuk temasıyla tekrar tekrar işlenen ana duygu, yaralanmış kimlik, kaybedilmiş hafızaya dairdir.

Yaralı Serçe adlı kitabı da Nur Dağı'ndaki Çocuk ile iç içe geçmiş hikâyeler gibidir. Herat ve Obik kentlerinin, nerdeyse Anadolu kentlerinden birisiymişçesine anlatılması rastlantı değil, İslam hinterlandına ilişkin "biz" vurgusuyla alakalıdır. Yazar, bu hâliyle hem vatansız hem de vatanlıdır. Ülkesi işgal ve zulüm altındaki çocukların diliyle kurduğu hemen her cümle, vatansızlık ve mağlubiyet hisleriyle kanarken, hikâyelerdeki maceraların tümü umuda, kahramanlığa, küçük ama samimi ve sahici deneyimlerle, uzaktaki nihai galibiyete ve geniş, sınır ötesi bir vatana tekabül eder. Bununla birlikte ütopyacı değildir Canat. Olmayan ve hayali bir sınırsızlık değildir işaret ettiği. Tam aksine bir zamanlar adalet ve saadetin hüküm sürdüğü günlerden esinlenerek bakar geleceğe. Ama bu yaralı bir bakıştır. Yarasını çocukların umudu ve hayalleri üzerinden toparladığı, paramparça bir hatıralar silsilesinden çıkarır. Kırık hatıraları, nostaljik bir kolaj mahiyetinde bitiştirmez, dolayısıyla ajitatif bir dili yoktur. Tam tersine hatıradan hafıza inşa etmek üzere kolların sıvamış bir tarih bilinciyle yazar. Bu bağlamda gerçekçi ve toplumcudur.

Diğer eserlerinde de atıf yaptığı gibi Yasemen adlı kitabında, toplumcu bakışını titizlikle aile kavramı üzerine kurar. Eserlerinden çoğu kez tekrar eden ailesinden koparılmış çocuk fikrini, aynı zamanda asli kimliğinden, geleneğinden ve medeniyet havzasından hoyratça kopartılarak Batılı ve modern dünyanın vesayetine mahkûm edilmiş toplum fikriyle birlikte okumak gerekir. Çocuk, Canat'ta toplumun nüvesi, prototipi mesabesindedir. Ailecidir Canat. Bir çocuk için fıtri anlamda en koruyucu ve yetiştirici zeminin aile olacağı vurgusunu tüm eserlerinde hissedebilirsiniz. Hatta kuşak çatışmasının geçtiği Acılı Günler gibi öykülerinde bile, sonuçta türlü maceralardan sonra birbirini yeniden keşfeden, birbirine kavuşan aile bireyleri de raslantısal değildir. Canat, bölünmeyi, atomizasyonu, egoizmi ve kopuşu değil, birliği beraberliği ve dayanışmayı vurgular yazdıklarıyla...

Bugünün genç yazarlarının çok da farkında olmadığı ama toplumu ayakta tutan, yerli toplumsallığımızın bel kemiği olan, dinî vasiyetimiz hükmündeki komşuluk kavramı da Canat'ın yazılı eserlerinin ana temalarındandır. Gül Yarası'nda, Bir Küçük Osmancık Vardı'da, Yasemen'de, Günahkar Baba'da hikâyelerin kurulu olduğu zemin mahalledir ve anlatım profili komşular ekseninde cereyan eder. Mahalle kavramının yok olmaya yüz tuttuğu, toplu konutlar, uydu kentler ve yeni steril yaşam alanları ile tabi tutulduğumuz mutenalaştırma politikalarına karşı ciddi bir mimari eleştiri de bulabilirsiniz Canat edebiyatında. Camisi, şadırvanı, ezan sesi, doğumevi, okulu, bekçisi, karakolu, kahvehanesi, esnafı, delisi, velisi, sarhoşu ve hacısıyla capcanlı bir mahalleyi ve onun capcanlı insanlarını anlatır Canat... Bu mahallede kötüler kadar iyiler de vardır ve iyiliğin bereketi, onun edebiyatına "iyimserlik" olarak yansır. Canat edebiyatı iyimser bir edebiyattır.

Hasan Nail'in hikâyeciliğine dair diğer kavramsallaştırmayı, nasihat ve ibret bahsiyle de bütünleştirmek gerekir. Kıssa edebiyatına has hikmetli hayat bilgisi veya yaşamın hakikati diyebileceğimiz öğreti, yazar tarafından okuyucunun keşfetmesine bırakılmayacak kadar hassas bir mevzudur ve bu yüzden ucu açık bir şekilde yapılmaz, tam tersine etkin ve dolgun bir sesle nasihat ve ibret vurgusu hakimdir.

Canat'ın edebiyatındaki yerli duruş, onu yazıdan çok söze yakın bir yerde kıvama getirir. Öykü değil, hikâyedir yazdıkları, kendine has tahkiyesini anlatı dili üzerinden kurar. Olaycıdır. Meddahın, Karagöz'le Hacivat'ın, masalların, radyo piyeslerinin, siyah beyaz filmlerin, Yeşilçam melodramlarının izini sürebileceğiniz, şahitlik esasına dayalı, nakil görgüsünü sürdüren bir anlatı dilidir bu... Canlıdır. Hakikidir. Sizin de başınızdan geçmiş olabilecek kadar duru, ikna edicidir. Canat'ın tiyatrocu kimliğini hiç bilmeden okumuş olsanız bile, onun yazılı edebiyatı için aslen sözlü edebiyattır diyebilecek kadar...

Canat bir derdi olan yazardır. Ama bu dert, egosuyla ilgili değildir. Kendi iç bunaltılarının, dar açı/yakın mercek bakışıyla "yarıtanrı" kompleksine tutulmuş Batı öykünmelerine uzaktır. O, toplumun, milletinin yani ümmetin derdiyle dertlenen bir kültür emekçisidir.

Hasan Nail Canat, binbir sıkıntı ve sansürle geçirdiği sanat hayatında bir Moliére veya uzun burunlu Cyrano de Bergerac'tı diyebilirim pekâlâ.

Ama bu bile, onun ömrünü adadığı kimlik davasını yaralayabileceği için belki ona çağımızın Karagöz'üydü demek daha doğru olacaktır.

Bir hayal perdesi gibi üzerinden konup geçtiğimiz hayatı, nasihat, ibret ve hicivleriyle renklendiren bir "ebru ustası"ydı Canat... Kendisine rahmet duaları ederken, ailesine ve talebelerine sabır, gayret ve esenlik temennilerimi sunarım...